Sporen in het landschap van 750 jaar waterschapsgeschiedenis (deel 2)

De 750 jaar waterschapsgeschiedenis van Waterschap Rivierenland is terug te vinden in talloze archieven. Maar wie ronddwaalt door het Land van Heusden en Altena ziet die geschiedenis vooral terug in het landschap en bij bijzondere monumenten. 

de Kaaie Paole in Veen

In dit tweede deel over de waterschapsgeschiedenis beginnen we in 1785, de datering van de Kaaie Paole die tussen Veen en Andel de grens markeren tussen het waterschap Oudland van Altena en het hoogheemraadschap van de Hoge Maasdijk. Op de paal van Oudland van Altena staan twee zalmen uit het wapen van het Land van Altena. Op de rechterpaal staat het rad van Heusden en het jaartal 1785. Mogelijk hebben op deze plek nog oudere palen gestaan om de grens te markeren, Bijna aan de andere zijde van de gemeente Altena werd in 1791 de Zuid-Hollandse molen gebouwd. Deze molen maalde de Zuid-Hollandse polder droog. Op de molen is een mooie steen aangebracht met de namen van dijkgraaf Wouter van Eeten, vijf heemraden en de penningmeester van het polderbestuur. In de drie dijkenroute van de BiesboschLinie en Erfgoed Altena is deze molen ook opgenomen. 

Bezoek aan de Zuid-Hollandse molen in 2004 met Cees Schalken en Marjolein Hak, op de achtergrond de steen met de namen van dijkgraaf en heemraden

In 1809 vond in het Rivierenland een grote watersnoodramp plaats, ook de gemeente Altena werd hierdoor getroffen. Zo liet de ramp zijn sporen na in Rijswijk, daar ontstond de Rijswijkse wiel. Ook nog eens het enige stukje Altena met zandgrond in plaats van de klei. Zes jaar na deze watersnoodramp werden de Papsluis en de sluis bij Woudrichem gebouwd, de oudste bouwwerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de streek. Gezien het beperkte economische belang van het gebied vonden de hoge heren in Den Haag twee sluizen voldoende, daarmee kon het gebied onder water worden gezet. Het gaat om zogenaamde waaiersluizen, deze kunnen zowel bij hoog als bij laag water open worden gezet om de polders onder water te zetten.

De Rijswijkse wiel ontstond na de watersnoodramp van 1809

In 1885 begint het graven van de Bergsche Maas, een huzarenstukje en ook wel de Deltawerken van de 19e eeuw genoemd. Het graven van de Bergsche Maas viel onder verantwoording van Rijkswaterstaat, maar door dit waterwerk veranderde wel de waterhuishouding in het gebied. Zodanig, dat in 1902 het gemaal de Drie Sluizen werd gebouwd in Nieuwendijk. 

Het gemaal de Drie Sluizen in Almkerk

Nationale Molendag

Bij de Zuid-Hollandse molen wapperde de vlag van de Molenstichting

Tijdens de Nationale Molendag bezocht ik twee molens in de regio. De Zuid-Hollandse molen van molenaar Johan Straver en de Uitwijkse molen met molenaar Erick van den Hoek. Johan Straver gaf me een mooi overzicht van de zeven molens van de Zevenbansche Boezem, compleet met alle zeven bannen in het gebied. Twee van de molens zijn nog intact; op de plaats van de oud-Uppelse molen staat nu het oud gemaaltje. De voormalige Nieuwe Banse molen stond ooit langs het Liniepad, de fundering is nog deels zichtbaar in het landschap. Met het markeren van de contouren die oude molen zou de herinnering aan die tijd nog meer tot zijn recht komen. 

Molenaar Dirk Ruiter uit Dussen kwam met zijn oldtimer naar de Vervoornemolen

Dag 326: Eindelijk

Vrijdag 8 december geeft Henk Hellegers het startsein voor de restauratie van de Zuid-Hollandse molen, een achtkantige watermolen met scheprad, die dateert van 1791. Al in juni 2003 werd er door de molenstichting Het Land van Heusden en Altena aan de gemeenteraad een brief gestuurd voor financiering van het onderhoud en de restauratie van molens. Destijds werd er voorgesteld om het nadelige saldo van de restauratie door de gemeente te laten financieren. Er zijn daarna heel wat gesprekken geweest, maar de uiteindelijke uitkomst was dat er voldoende geld was om te starten met de restauratie. Als CDA fractie brachten we al eens een bezoek aan de molen, volgens mij ook in 2003. We werden destijds hartelijk ontvangen door de jonge tweede molenaar Johan Straver. Ook met de raad zijn we er al eens op bezoek geweest. De eerste plannen voor de restauratie van de Zuid-Hollandse molen bij Hank dateerden overigens al van 1999. Nu zeven jaar later kan er eindelijk begonnen worden.

Bijna zeshonderd leerlingen naar Monumenten Klassendag

Met deelname aan Monumenten Klassendag op 12 en 13 september wil Erfgoed Altena kinderen al vroeg laten kennis maken met ons cultureel erfgoed. Dat doen ze in samenwerking met Bibliotheek Cultuurpunt Altena. 

Kinderen bezoeken molen de Hoop in Veen

Dit jaar doen bijna zeshonderd leerlingen mee, ze bezoeken dit jaar drie verschillende plekken. Zo worden ze rondgeleid op Fort Giessen, maar brengen weer andere leerlingen een bezoek aan de molens; ze worden ontvangen op de Zuid-Hollandse molen in Hank, de Vervoorne molen in Werkendam, Molen de Hoop in Veen en de Doornse molen in Almkerk.

Molens, wat is daar allemaal te zien?

In de vesting Woudrichem worden leerlingen op twee locaties ontvangen. In het Jacoba Cultuurhuis op de Molenstraat maken kinderen de kapel kennis met Jacoba van Beieren en haar oom Jan van Beieren. Samen gaan ze muziek maken. Bij de Visafslag van visserijvereniging De Hoop bij de Waterpoort wordt vis afgeslagen. Bij voldoende tijd mogen de kinderen in de tuin van de Martinuskerk een ridder/behendigheidswedstrijd spelen. Bij slecht weer wordt uitgeweken naar de toren van de Martinuskerk, daar wordt een rariteitenkabinet gemaakt met verhalen. 

In de vesting ontmoeten de kinderen Jacoba van Beieren

Waterschap rijker?!

Vrijdagmiddag onthulden het wethoudersduo Wim de Jong en Jan Luteijn twee borden bij de oude inlaatsluis (1699) in de Buitendijk. Vrijwilligers van Archief Kring Hank hadden de sluis helemaal schoongemaakt en geld aangevraagd voor de aanleg van een trap om de sluis van dichtbij te kunnen bekijken. De sluis zorgde voor de afwatering van de Zuid-Hollandse polder en het water stond in verbinding met de vlakbij gelegen Zuid-Hollandse molen. De sluis is waarschijnlijk het oudste gemetselde 'gebouw' van Hank. Waterschapbestuurder Teus Kool uit Waardenburg kon later vertellen dat de sluis eigendom bleek te zijn van het Waterschap. Geld voor restauratie is echter niet direct beschikbaar. "We hebben al een vermogen gestopt in de Papsluis. Bovendien gaat het om een sluis die niet direct nodig is voor het waterbeheer. Mogelijk is er geld via de Kaderrichtlijn water voor vispassages of via Vitaal Altena of de Wijde Biesbosch. Verder zal de sluis zeker niet op korte termijn in elkaar vallen", zo is de reactie van Heemraad Kool.

Het Altena molentje

Op de achtergrond staat een Altena molentje in de polder bij de Papsluis

In het bos van Jan en Jenny van Mersbergen tussen Dussen en Almkerk was een kleine expositie ingericht over het Altena molentje. Ik had er nog niet eerder van gehoord, maar dat is een houten molentje dat tot de Tweede Wereldoorlog her en der in Altena stond. De molentjes werden gebouwd door aannemer Luuk de Later uit Nieuwendijk. Na de oorlog zijn vrijwel alle molentjes verdwenen en vervangen door Bosman molentjes. Sander Baks vertelde in een artikel in de Leeuwarder Courant van 4 juli 1979 over het molentje dat hij in zijn achtertuin had staan. Hij had het meegenomen van de tuinderij van zijn ouders nabij Rijswijk. Ook bij de Noordeveldse molen en de Zuid-Hollandse molen stonden Altena molentjes. Bij de Westermolen in Langerak staat anno 2017 nog een houten molentje dat een combinatie is van het Altenamolentje en het Noord-Hollands weidemolentje. Jan van Mersbergen wil de Altena molentjes graag terugzien in het landschap, een mooi plan!

Duizend bezoekers op Open Monumentendag

Verdeeld over twee dagen hebben zo’n duizend mensen een bezoek gebracht aan één van de monumenten die zaterdag en zondag geopend waren tijdens het Monumentenweekend. Toppers waren Fort Steurgat op zaterdag en kasteel Dussen op zondag.

Fort Giessen is klaar om bezoekers te ontvangen

Fort Steurgat, het meest zuidelijke fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, kreeg zaterdag zo’n 250 bezoekers. Het fort dat is omgebouwd tot luxe wooneiland opende eenmalig de poort. Bezoekers werden rondgeleid door de bewoners en kregen uitleg over de restauratie en ombouw tot appartementen. Fort Giessen trok zaterdag zo’n 150 bezoekers, die getuige waren van het uitreiken van een Koninklijke onderscheiding aan Kees van Maastrigt. Op Fort Altena kregen zaterdag 35 bezoekers een korte rondleiding aangeboden. Ook de kerken in de vesting en het torenklimmen trokken de nodige bezoekers, net als de diverse molens in de streek. Zo stapten zo'n 150 mensen op zaterdag en zondag samen over de drempel van de Johannes Nepomuk RK kerk.  Zondag was Kasteel Dussen geopend, daar werden zo’n 300 bezoekers ontvangen uit alle windstreken. Omdat elders veel monumenten vanwege corona gesloten bleven, bezochten velen het romantische kasteel. Bezoekers konden tevens kennis maken met het programma voor het nieuwe culturele seizoen in het kasteel.

Fort Steurgat verwelkomde zo'n 250 bezoekers

Op 17 en 18 september wordt de monumenten klassendag gehouden en bezoeken schoolkinderen Fort Giessen, de vesting Woudrichem, de Zuid-Hollandse molen en Kasteel Dussen. Bezoekers die willen nagenieten van de monumenten in Altena kunnen de webexpositie  ‘Mensen en Monumenten’ bekijken op salha.nl. Negen erfgoed vrijwilligers vertellen hun persoonlijke verhalen over de monumenten en hun bijzondere historie. Ook zijn de drie fietsroutes nog volop verkrijgbaar bij de VVV informatiepunten in de gehele regio. Fietsers kunnen kiezen tussen de Boerenlandroute; de Vesting tot Vestingroute en de drie Dijkenroute.

Kees van Maastrigt kreeg een Koninklijke onderscheiding uitgereikt

De organisatie van Open Monumentendag wordt jaarlijks verzorgd door Erfgoed Altena in samenwerking met andere partners.

Dag 146 Hoop voor molens

Door de nieuwe subsidieregeling rijksmonumenten gloort er hoop voor moleneigenaren. Ook in onze regio kampen veel molens met achterstallig onderhoud. Sinds 1 april is er echter een nieuwe instandhoudingsregeling voor rijksmonumenten, genaamd het BRIM. Daarmee wil de overheid planmatig onderhoud stimuleren en monumenteneigenaren ondersteunen. Deze regeling geldt voor onderhoudskosten voor monumenteneigenaren die voor rijkssubsidie in aanmerking willen komen. Zij kunnen tussen 1 april en 1 september 2006 hun subsidieaanvragen indienen bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Vanwege beperkte middelen komen eigenaren van molens, kastelen, landhuizen en horeca-instellingen als eerste aan de beurt. Molenstichting Land van Heusden en Altena zijn hopelijk wakker genoeg om een beroep te doen op deze onderhoudsregeling. Eerder verstrekte Werkendam een garantie voor een lening voor restauratie van de Zuid-Hollandse molen te Hank