Dag 193: Meer sluizen in Nieuwendijk (1)

De deuren van de Papsluis

Momenteel wordt hard gewerkt aan de restauratie van de Papsluis tussen Werkendam en Nieuwendijk. Een klus die ik met veel interesse volg, vanwege mijn liefde voor de historie.
Nu is de Papsluis niet de enige sluis in Nieuwendijk. De "Drie sluizen", het gemaal "De Drie Sluizen" en de duiker aan de Doornseweg in Nieuwendijk. Deze drie onderdelen hebben vanaf de aanleg van 'de nieuwe dijk' (omstreeks 1650) een belangrijke rol gespeeld bij het waterbeheer in het land van Altena. Bij elkaar gelegen nabij het latere gemaal, zorgden deze zelflozende sluizen (vanaf omstreeks 1650) tot de bouw van het gemaal "De Drie Sluizen" voor de afwatering van een belangrijk deel van het land van Altena naar de Biesbosch. Een sluis voor de afwatering via de bermsloot gelegen langs de dijk vanaf Kille voor het gebied vanaf Nieuwendijk richting Werkendam. Een sluis voor de afwatering via de Zevenbanse Gantel voor het gebied richting fort Altena. Een sluis (nabij het Dijkje en de boterfabriek van destijds) via de Alm voor het gebied richting Almkerk en verder. Alle drie deze sluizen zijn helaas na de watersnood in 1953 dichtgegooid en maken sindsdien onzichtbaar deel uit van de dijk ter plaatse.

Het gemaal de Drie Sluizen

De dienstwoningen bij het gemaal de Drie Sluizen, de foto dateert uit 1983 (Bron Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)

Vandaag mocht ik weer eens een rondleiding doen op Fort Altena. Altijd leuk om te doen, maar bij het naar huis rijden vroeg ik me af hoeveel rondleidingen ik in al die jaren al had gegeven. Een blik op mijn https://www.linkedin.com/feed/ profiel leerde mij dat ik al sinds 2003 rondleidingen geef; veertien jaar in totaal. Een van de mensen die ik vandaag rond mocht leiden was dhr. Dubbeldam (1936). Hij vertelde dat hij vroeger nog had geschaatst op de fortgracht, vanuit Nieuwendijk schaatsten ze via de Alm en de Gantel naar het fort. Zijn vader was vroeger machinist op het gemaal de Drie Sluizen in Nieuwendijk, het gezin woonde ook bij het gemaal in één van de dienstwoningen. Dhr. Dubbeldam kon zich het bombardement van 12 december 1944 op het dorp nog goed herinneren, daarbij vielen enkele tientallen slachtoffers. In totaal werd het dorp drie keer achter elkaar beschoten vlak na 17.00 uur, hij wist zelfs de exacte tijdstippen nog te vertellen. Zijn vader was ook actief als EHBO'er en verleende eerste hulp aan de slachtoffers. Het gezin Dubbeldam schuilde in de kelders en raakte niet gewond tijdens het bombardement. In 1948 ging dhr. Dubbeldam naar de ULO aan de Tol; hetzelfde jaar dat mijn moeder daar naar school ging. Toch kon hij zich haar niet meer herinneren. Na de ULO ging dhr. Dubbeldam op de koopvaardij varen. Één van zijn broers woonde nog langere tijd op de Sasdijk in Werkendam.

Sporen in het landschap van 750 jaar waterschapsgeschiedenis (deel 2)

De 750 jaar waterschapsgeschiedenis van Waterschap Rivierenland is terug te vinden in talloze archieven. Maar wie ronddwaalt door het Land van Heusden en Altena ziet die geschiedenis vooral terug in het landschap en bij bijzondere monumenten. 

de Kaaie Paole in Veen

In dit tweede deel over de waterschapsgeschiedenis beginnen we in 1785, de datering van de Kaaie Paole die tussen Veen en Andel de grens markeren tussen het waterschap Oudland van Altena en het hoogheemraadschap van de Hoge Maasdijk. Op de paal van Oudland van Altena staan twee zalmen uit het wapen van het Land van Altena. Op de rechterpaal staat het rad van Heusden en het jaartal 1785. Mogelijk hebben op deze plek nog oudere palen gestaan om de grens te markeren, Bijna aan de andere zijde van de gemeente Altena werd in 1791 de Zuid-Hollandse molen gebouwd. Deze molen maalde de Zuid-Hollandse polder droog. Op de molen is een mooie steen aangebracht met de namen van dijkgraaf Wouter van Eeten, vijf heemraden en de penningmeester van het polderbestuur. In de drie dijkenroute van de BiesboschLinie en Erfgoed Altena is deze molen ook opgenomen. 

Bezoek aan de Zuid-Hollandse molen in 2004 met Cees Schalken en Marjolein Hak, op de achtergrond de steen met de namen van dijkgraaf en heemraden

In 1809 vond in het Rivierenland een grote watersnoodramp plaats, ook de gemeente Altena werd hierdoor getroffen. Zo liet de ramp zijn sporen na in Rijswijk, daar ontstond de Rijswijkse wiel. Ook nog eens het enige stukje Altena met zandgrond in plaats van de klei. Zes jaar na deze watersnoodramp werden de Papsluis en de sluis bij Woudrichem gebouwd, de oudste bouwwerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de streek. Gezien het beperkte economische belang van het gebied vonden de hoge heren in Den Haag twee sluizen voldoende, daarmee kon het gebied onder water worden gezet. Het gaat om zogenaamde waaiersluizen, deze kunnen zowel bij hoog als bij laag water open worden gezet om de polders onder water te zetten.

De Rijswijkse wiel ontstond na de watersnoodramp van 1809

In 1885 begint het graven van de Bergsche Maas, een huzarenstukje en ook wel de Deltawerken van de 19e eeuw genoemd. Het graven van de Bergsche Maas viel onder verantwoording van Rijkswaterstaat, maar door dit waterwerk veranderde wel de waterhuishouding in het gebied. Zodanig, dat in 1902 het gemaal de Drie Sluizen werd gebouwd in Nieuwendijk. 

Het gemaal de Drie Sluizen in Almkerk

Waterschap in oorlogstijd(3)

Het sluizencomplex de Drie Sluizen te Nieuwendijk

De Duitse bezetters hadden ondermeer onderdelen meegenomen van de machines in de gemalen van de polders Nieuwe Doorn en Uppel. Een granaatontploffing had dak en muren van het Emmickhovens gemaal voor een deel vernield en de motor beschadigd. Omdat de polder onder water stond moest het waterschapbestuur een tractor huren om het scheprad aan te drijven. De huur van de tractor kostte f 1585,- en het herstel van de motor f 716,60. Het gemaal van de Uppelse polder kreeg een electrische noodbemaling en dat van de Nieuwe Doorn kreeg een elektrische aansluiting op de bemaling van de De Drie Sluizen. De Duitsers vernielden ook nog eens de elektromotor van de Nieuwe Doorn. De machinistenwoning van deze polder was beschadigd doordat er een V1 dichtbij was neergekomen. De machinist van de Emmickhovense polder had zijn huis vanaf januari 1945 moeten verlaten. Zijn woning was meermalen door granaatvuur getroffen. Er waren Duitse soldaten ingetrokken, die behoorlijk veel hadden vernield. Ze hadden onder andere planken uit het huis gebroken voor brandhout. De herstelwerkzaamheden hadden het besdti8ir van waterschap Nieuwland van Altena behoorlijk wat gekost. Het had een voorlopige lening afgesloten van f 10.000,- en de omslag voor het dienstjaar 1949-1950 verhoogd van f 20,- jaar f 22,- De eerste jaren na de aoorlog waren zeker nodig om een en ander weer op orde te brengen.
(Bron: de macht van het water, Cees de Gast)

Wapen van Waterschap de Alm

Waterschap de Alm is opgeheven in 1976 en samen gevoegd tot Hoogheemraadschap Alm en Biesbosch. Het waterschap bestond uit De drie sluizen, De Vierbannen en Het Noorderafwateringskanaal.

Het wapen wordt als volgt omschreven:
"Gevierendeeld : I. In azuur twee boven elkaar geplaatste eenden van zilver, gebekt van keel, het geheel omgeven door een breed gewolkte zoom van zilver; II in goud drie posthoorns van keel, beslagen, geopend en gemond van zilver; III in keel een net van zilver, waaroverheen een zalm van goud; IV in azuur drie versmalde golvende schuinbalken van zilver. Het schild gedekt met een gouden kroon van drie bladeren en twee paarlen."

Oorsprong/verklaring :De eendjes in het eerste kwartier herinneren aan de St. Elisabethsvloed van 1421, waarbij de Biesboschzee ontstond toen de Groote Zuidhollandse Waard met tal van dorpen en vele eendenkoooen overspoeld werd en voor eeuwen verloren ging. Het waterwild is ook na de overstaoming en tot de dag van vandaag talrijk gebleven in deze streek. De gewolkte zoom symboliseert de strijd tegen het water dat aan het land knaagt. Het gebied van het waterschap De Alm is in 1421 overstroomd geweest maar op het water heroverd.
De posthoorns vormen het wapen van de graven van Horne. Dit geslacht heeft het land van Altena sinds het einde der 12e eeuw in leen gehad van de graven van Kleef. In 1590 werd ,de heerlijkheid verkocht aan de Staten van Holland.
Het net met de zalm herinnert aan de visserij die in de Biesbosch een enorme omvang heeft gehad tot het steeds giftiger wordende afvalwater van de industrie de vis verjoeg. De drie golvende schuinbalkjes tenslotte herinneren aan de drie boezemwaterschappen die in De Alm zijn opgegaan.

Zwerven door Rivierenland (dag 5)

Heerewaarden-Werkendam 65 km.

In het logboek van mijn Bed & Breakfast adres maak ik een korte notitie over de reizigers die er gepasseerd zijn. Reizigers met hun dromen, verlangens en plannen. Bij het ontbijt deze keer een Brabants Dagblad met een interessant artikel over de kassenbouw in de Bommelerwaard. Mijn reis voert deze dag huiswaarts, het is opnieuw warm maar ook nog eens benauwd om te fietsen. Na de sluis in Rossum ben ik al snel in Kerkdriel. Rondom de Hoorzik de eerste kassen van de Bommelerwaard. Kerkdriel is een plek waar ik in mijn jeugd vaak geweest ben, als mijn vader weer eens leeg of geladen in het zandgat lag. Die Zandmeren zijn nu gereserveerd voor waterrecreatie. Even later passeer ik kasteel Ammerzoden, nog weer later kasteel Nederhemert. Veel kastelen lagen vroeger aan de rivier. Bij Nederhemert steek ik de rivier over met een voetveer, Drs. P. heeft ook hier zijn sporen nagelaten.





Bij het passeren van de Kromme Nol Waterkering, de enige die Waterschap Rivierenland heeft, voel ik me al een beetje thuis. Op de dijk fietsen langs de Bergsche Maas kan helaas slechts op een klein stukje. Vlakbij Dussen passeer ik gemaal Hagoort van WSRL. Naar het haventje Peerenboom is het dan nog zo'n vijf kilometer, maar er lijkt geen einde te komen aan de polderweg. Dat haventje heeft volgens mij ook nog iets te maken met het Waterschap, alleen weet ik niet meer precies wat. Eenmaal in Hank heb ik de keuze tussen een fietstocht door de Biesbosch of toch maar de Buitendijk? Het wordt de Buitendijk omdat deze korter is. En te warm om nog langer te fietsen! Overigens passeer ik dan nog wel de nodige sluizen; de Hillegatse sluis, sluizencomplex de Drie Sluizen, de Papsluis en nog twee verborgen sluizen in de dijk. En natuurlijk de Muralt muurtjes.

Sluizenprijs voor Wetterskip Fryslân

Het Wouda gemaal

Op de 9e Nationale Sluizenstudiedag in Gorinchem op woensdag 30 september zijn door  de stichting Historische Sluizen en Stuwen Nederland (HSSN) de jaarlijkse sluizenrestauratieprijzen toegekend.  Uit zes genomineerde restauraties koos de deskundige jury drie sluizen die opvielen door de kwaliteit van het werk.  Burgemeester Veldhuijzen van Gorinchem reikte de prijzen uit op de  Sluizenstudiedag.

De eerste prijs ging naar het Wetterskip Fryslân voor de restauratie van de keersluis van het Ir.D.F. Woudagemaal in Lemmer. Het keersluisje aan de IJsselmeerzijde is op een goede manier in oude glorie is hersteld. Zowel in cultuurhistorisch als in technisch opzicht kan de restauratie als voorbeeld dienen voor de wijze waarop met dergelijke objecten omgegaan dient te worden. Speciale waardering werd uitgesproken voor de uitgebreide beschrijving van het restauratietraject.

Leuk om te lezen, toevallig is het bestuur van Waterschap Rivierenland op 7 en 8 oktober te gast bij Wetterskip Fryslân, waarbij ook een bezoek aan het Dr. D.F. Woudagemaal op het programma staat. Een mooie kans om het sluisje nog eens goed te bekijken. 

De tweede prijs werd gewonnen door de gemeenten Opsterland en Smallingerland voor de restauratie van de Zuidersluis en de Noordersluis in het Polderhoofdkanaal. De jury had grote waardering voor het feit dat deze twee sluizen letterlijk onder het zand vandaan zijn gehaald en gerestaureerd. Dat de nieuwe verbinding in een behoefte voorziet, maakt het drukke scheepvaart in het kanaal wel duidelijk.

Het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard kreeg de derde prijs voor de restauratie van de Stolwijkerschutsluis in Gouda. Met deze restauratie is opnieuw een scheepvaartverbinding gecreëerd tussen de Krimpenerwaard en de Hollandsche IJssel.

Dag 194: Meer sluizen in Nieuwendijk (2)

Het stoomgemaal in aanbouw (Bron www.nieuwendijksijt.nl)

Het stoomgemaal "De Drie Sluizen" (1904) kon - onder alle omstandigheden, onafhankelijk van de waterstand in de Biesbosch - het waterbeheer verzorgen. De duiker aan de Doornseweg vervulde de rol om het water van de Zevenbanse Gantel en de Alm afzonderlijk van elkaar te kunnen aanvoeren naar het gemaal. Om dat geheel te laten functioneren is destijds een waterloop aangelegd van de Alm naar de betreffende duiker. Later verbreed en in de volksmond bekend als 'het kanaaltje'. Ook een bouwwerk dat nog - in redelijke staat - aanwezig is. En met name die duiker zou met beperkte renovatie en aanpassingen in de omgeving een beeld kunnen schetsen van deze bijzondere historie. De omgeving weer inrichten naar de situatie en functie van destijds zou onderzocht moeten worden en zal niet onmogelijk zijn. Ter plaatse kan dan de functie van de duiker, de situatie met de sluizen in eerste instantie en later met het gemaal gevisualiseerd worden. Op die manier kun je in Nieuwendijk laten zien hoe in het verleden het waterbeheer in dit deel van het land van Altena functioneerde. Met de gerenoveerde Papsluis en de aandacht die er is voor de onderdelen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ook in dit gebied, betekent deze aandacht voor de historie een extra interessant element.

Sluizen

In mijn vorige blog beloofde ik vaker te bloggen. Opnieuw ga ik vol goede moed van start. Deze keer met een foto van de inlaatsluis Bakkerskil aan de Schenkeldijk. De sluis dateert uit 1874, helemaal zeker weet ik het niet. Het is niet de enige sluis in deze dijk. De Papsluis is het meest bekend, maar verder richting Werkendam ligt nog een sluis verborgen in het dijktalud. Verder richting Hank heb je het gemaal de drie Sluizen, en bij Hank de Vierbanse en Gantelse sluis. De inlaatsluis Bakkerskil is net als de Papsluis eigendom van Waterschap Rivierenland en zou eigenlijk gerestaureerd moeten worden. De sluis is afgesloten met een betonnen wand, het mooist zou het zijn als de sluis weer in werking zou zijn. Overigens wil WSRL de sluis afstoten.

Cultuurhistorisch erfgoed (3)

Restant waterverdelingssysteem van de Alm, uitwaterend bij het gemaal Drie Sluizen te Nieuwendijk

Iemand heeft bij de gemeente een aanvraag ingediend om het restant tot gemeentelijk monument te bestempelen. Zeker weten doe ik het niet, maar ik vermoed dat het oud-Nieuwendijk Kees Kant is. Enkele jaren geleden vroeg hij al aandacht voor restauratie van het geheel en/of bord met uitleg over de historie van deze plek. Ook dit is cultuurhistorisch erfgoed in eigendom van Waterschap Rivierenland, net als de voorgaande bijdragen op mijn blog.

Gek durpke

Vandaag een bezoek gebracht aan de nieuwe Xinix. Tegen twee Nieuwendijkers nog even een grapje gemaakt dat het eigenlijk in Werkendam moest staan. Vonden ze niet leuk. Maar eerlijk is eerlijk, het ziet er allemaal prachtig uit. Jammergenoeg vergeten om een foto te maken, maar de nieuwe Xinix staat ergens achter de Drie sluizen.

Gemalendag (3)

Het gemaal de Drie Sluizen in Nieuwendijk

Tijdens de landelijke gemalendag was er bij de lezingen over architectuur en gemalen uiteraard veel aandacht voor de vormgeving van de gebouwen. Maak je er een lelijke betonnen doos van of probeer je er iets moois van te maken? Bouw je historiserend, naar het voorbeeld van de vele prachtige gemalen uit de 19e en begin 20e eeuw? Of probeer je met moderne materialen functioneel en toch mooi te bouwen? En zijn de waterschappen bereid om er iets moois van te maken of mag het niets extra's kosten? En kun je met mooie gebouwen iets laten zien van het werk van de Waterschappen? Mooi voorbeeld was Hoogheemraadschap Delftland. Zij hebben gekozen voor een huisstijl van alle gebouwen, zodat ze ook herkenbaar zijn. Eigenlijk vond ik dat wel een mooie gedachte. Misschien iets voor Waterschap Rivierenland?

Achtste Nationale sluizendag

Het geofort

Een van de sluizen die worden gerestarureerd.

De 8e Nationale Sluizendag vindt plaats op donderdag 9 oktober op fort Nieuwe Steeg (GeoFort), Nieuwe Steeg 74, 4171 KG Herwijnen (Gld). De dag duurt van 09.00-17.00 uur. Tevens wordt de prijsuitreiking voor de mooiste of meest bijzondere gerestaureerde sluis uitgereikt door gedeputeerde Annemieke Traag van de provincie Gelderland. Verder staan boeiende sprekers op het programma. En een mooie wandeling op en rond fort Everdingen aan de Lek, langs drie markante sluizen die worden opgeknapt.
Aanmelden kan via Sluizendag2014@gmail.com

www.geofort.nl

Wereldvismigratiedag

Vispassage tussen de Gantel en de Alm bij de Rabobank in Almkerk

Vandaag was het Wereldvismigratiedag. Een dag om aandacht te vragen voor de migratie van vissen en de obstakels die zij tegen kunnen komen, zoals sluizen en stuwen. In het Land van Heusden en Altena wordt de vismigratie bevordert door de aanleg van vispassages in de Alm (bij de Rabobank), in de kanalen in Altena zoals in de Gantel bij Sleeuwijk en in de voormalige Biesboschkreken. In het gehele gebied van Waterschap Rivierenland zijn tot 2015 in totaal op 24 plaatsen vistrappen/passages aangelegd. Tot 2027 moet het aantal uitgebreid worden tot 35 plaatsen.

Tot 2027 worden ook in Altena maatregelen voorgesteld om de vismigratie nog verder te stimuleren. In het gebied Alm en Biesbosch is de visroute van Hollandsch Diep / Amer / Bergse Maas; via kreekrestanten naar Alm en naar de Merwede via het gemaal Altena. Op drie locaties verbinden zij Bakkerskil, Oostkil, Bleke Kil met rijkswater. Het verbinden van de kreken met de Alm via de Gantel op twee plaatsen wordt al uitgevoerd. Tot slot moet de Bakkerskil via de Gantel met rijkswater worden verbonden via gemaal Altena.

Bij de Gantel in Sleeuwijk is al een onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de vistrap. De resultaten van het onderzoek zijn zeer positief: hoge aantallen vis, alle te verwachten soorten en alle lengteklassen (oplopend tot 1 meter). 

http://nieuwsbladaltena.nl/nieuws/285-vissen-springen-van-gantel-naar-alm-1.5402442

Waterliniefietsrouteapp

De drie waterschappen (Stichtse Rijnlanden; Amstel, Gooi en Vecht en Waterschap Rivierenland) in het gebied van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, het Waterliniemuseum en de Fietsersbond lanceren vrijdag 7 juli de Waterliniefietsrouteapp in Fort bij Vechten in Bunnik. Zelf heb ik vorige zomer een keer met twee mensen van Waterschap Rivierenland bijzondere plekjes op de kaart gezocht voor de routes in de waterlinie app. Dus ben heel benieuwd wat het geworden is.

De Waterliniefietsrouteapp voert langs historische objecten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Onderweg krijgen fietsers een beeld van de werking van het watersysteem, dat zorgde voor het onder water zetten (inunderen) van land. Fietsend langs dijken, sluizen, wielen en waterbergingen beleef je de geschiedenis én krijg je een beeld van het hedendaagse waterbeheer.  Want veel van de historische waterobjecten van de linie zijn nog steeds in gebruik bij de waterschappen. Niet meer voor de verdediging van land tegen de vijand, maar voor het aan- en afvoeren of tegenhouden van water.

Met de Fietsrouteapp van de Fietsersbond kunnen fietsers zelf een route uitstippelen langs (water)objecten van de linie. Daarnaast heeft elk waterschap al een route ‘voorgeprogrammeerd’ .