Wat zou de dijkgraaf vinden van de waterberging in de Vervoornepolder?

Het aanleggen van de waterberging bij de Dijkgraaf den Dekkerweg is nu echt van start gegaan. Rijplaten, een schaftkeet en inmiddels al stevige hopen klei zijn te zien in de Vervoornepolder. Deze polder is de oudste polder bij Werkendam die na de Sint Elisabethsvloed van 1421 werd ingepolderd in 1552. 

Grondverzet voor de waterberging in de Vervoornepolder, de rij bomen op de achtergrond markeert de Dijkgraaf den Dekkerweg

De nieuwe waterberging ligt pal langs de Dijkgraaf den Dekkerweg. En dat riep bij mij ineens de vraag op wat deze dijkgraaf zou hebben gevonden van de aanleg van een waterberging in die oude polder. Dijkgraaf Den Dekker overleed in 1976 en zeker in die tijd was de taak van een waterschap om het water vooral zo snel mogelijk de polder uit te slaan. In de Vervoornepolder gebeurde dat uiteraard door de Vervoornemolen. Maar anno 2020 zijn de tijden veranderd en is waterberging, zelfs in oude polders geen vreemde eend meer in de bijt. 

Op de voorgrond is een bunker van de Nieuwe Hollandse Waterlinie te zien

Of wat zou Reynier Vorvoorn Waersman van de sluitsteen van 1642 van die waterberging hebben gevonden? Eigenlijk is het mooi om op het fietsbruggetje over de Dijkgraaf den Dekkerweg te staan en in één oogopslag zoveel waterschapsgeschiedenis af te kunnen lezen aan het landschap. De Vervoornepolder met zijn molen, restanten van het riviertje De Werken, Fort Bakkerskil en de bunkers als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de schotbalkenloods voor de coupure in de Schenkeldijk, de Dijkgraaf den Dekkerweg zelf. En dan nu het graven van de nieuwe waterberging. Mooi om te zien dat Nederland nooit af is, maar dat we eeuwig bezig blijven om ons landschap te vorm te geven. Het zou nog mooier zijn als bij de nieuwe waterberging straks ook een wandelpad wordt aangelegd, het ommetje Werkendam over het fietsbruggetje is al een populaire route, maar zou zo nog mooier kunnen worden. 

Geldgebrek bij waterschap Vervoornepolder

Al spittend in de archieven van de vroegere waterschappen stuitte ik op een brief van waterschap de Vervoornepolder aan de dienst Landbouwherstel in Roosendaal. De Vervoornepolder werd ingedijkt in 1552 en bemalen door de Vervoornemolen, maar in 1934 was een elektrische hulpaandrijving geplaatst, die tot 1944 dienst deed. Daarna werd de molen hersteld en draaide deze tot 1965. De polder dankt zijn naam aan de familie Vervoorne, een geslacht van schouten, schepenen en dijkgraven.  

De achtkantige poldermolen uit 1700 maalde de Vervoornepolder tot 1965 droog

De brief is gedateerd op 10 juli 1947, ruim twee jaar na het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog. Eerder heeft het waterschap op 28 november 1945 een nota ingediend van de geleden oorlogsschade voor een totaal bedrag van f 1622,80. Toch hebben ze in 1947 nog geen cent ontvangen. 

Op de steen staat Anno 1642 Reynier Vorvoorn Waersman in Die er tyt

Daar onze financiën van dien aard zijn, dat indien wij op korte termijn geen voorschot mochten ontvangen wij genoodzaakt zullen zijn een leening aan te gaan teneinde aan onze verplichtingen te kunnen voldoen. Daar onze polder slechts een oppervlakte heeft van 150 ha. zouden wij daar liever niet toe overgaan, temeer daar wij nog een restant lening hebben lopen voor de machine en de lasten die toch reeds hoog zijn nog meer te verzwaren.

De steen werd opgegraven in het sluisje bij de Schenkeldijk en ligt thans in het Biesboschmuseum

Uit de inmiddels ontvangen rekeningen voor het herstel blijkt ook nog eens dat deze hoger zijn dan geraamd. In plaats van de verwachtte f 310,- blijken de rekeningen te zijn opgelopen tot f 393,52. Het gaat om twee rekeningen van Kramer voor f 272,02 en die van De Waal voor ijzerwerk van f 121,60. Het waterschap kan de nota's echter niet betalen omdat ze geen geld heeft. Ze verzoekt dan beleefd, doch zeer dringend een voorschot over te maken.

Van Vervoornepolder naar Noordwaard polder

Nederland is nooit af en dat geldt ook voor het stukje Noordwaard. Waterschap Rivierenland werkt al sinds juli in het gebied aan 'verbeterpunten'. 

Aankondiging van werk in de Noordwaard

Het meeste onderhoudswerk zoals het vervangen van afrasteringen en hekken, snoeiwerk, het plaatsen van beschoeiingen en het dicht kitten van naden in de keerwand langs het Steurgat is inmiddels gereed. Deze winter voert aannemer Van der Plas uit Giessen het grotere werk uit aan op/afritten bij kades en aan halfverharding op de beheerspaden. De grond daarvoor is afkomstig uit de nieuwe waterberging die wordt gegraven aan de Dijkgraaf Den Dekkerweg in de Vervoornepolder bij Werkendam. Zo wordt de grond in de regio hergebruikt en dat is goed om te weten. 

Waterberging in de Vervoornepolder, achter de witte container is nog net de Vervoornemolen te zien

De aanvoer van de grond staat gepland tot aan de kerst. Na de jaarwisseling legt de aannemer met deze grond de op/afritten aan. Dan wordt ook de halfverharding op beheerspaden aangebracht. Oplevering is voorzien uiterlijk half maart, met het oog op groei- en broedseizoenen in de natuur. Alleen eventueel hoogwater kan nog roet in het eten gooien. Vorige winter stroomde de Noordwaard voor de eerste over, vijf jaar na de oplevering van de ontpolderde Noordwaard. 

Bord van ontpoldering van de Noordwaard (jaartal 2012?)

De graven van Horne

ANNO 1612 REYNIER VORVOORN WAERSMAN IN DIEERTYT

Standbeeld in Brussel van de laatste graaf van Horne en de graaf van Egmond, onthoofd door Alva omdat ze vrienden waren van de prins van Oranje

De heren van Horne, sinds 1450 graven van Horne, waren door huwelijk  de opvolgers van de heren van Altena. Zij vertoefden dikwijls in Woudrichem en bewoonden ook het kasteel Altena, dat stond op de Altenasche heuvel (motte van Almkerk) onder Almkerk. De Hornes hebben in onze streek gedurende eeuwen (1200-1568) grote invloed uitgeoefend. Zij regeerden in Altena.

Het Land van Altena is in 1465 op initiatief van de Hornes bedijkt, nadat het veertig jaar onder water had gestaan als gevolg van de St.-Elizabethsvloed. De laatste graaf van Horne bedijkte de Vervoornepolder, zo schrijft Andries Visser in 1968. Of dat echt zo is, weet ik niet zeker. Er bestaat een gedenksteen uit 1612 van 'Reynier Vorvoorn, waersman (waterman?) in dieertyt'.. De Schenkeldijk is aangelegd op gronden die toebehoorden aan Anna van Egmond, de moeder van de laatste graaf van Horne, die tegelijk heer van Altena was. De Hornes waren eigenaar van de percelen land in de Vervoornepolder en ook op de tegenwoordige Borcharenpolder.

De laatste graaf van Horne, die regeerden in het land van Altena, werd in 1568 tegelijk met de graaf van Egmond in Brussel op last van Alva onthoofd, de eerste slachtoffers van de 80-jarige oorlog. Zij waren bevriend met de prins van Oranje.

Dag 50: Autowasbeurt of doosje bonbons

De Bentlaken straks nog mooier met gescheiden regenwater

De wijk Vervoornepolder-Zuid heeft een primeur in Werkendam. Het is de eerste wijk met grootschalige afkoppeling van regenwater. In nieuwe wijken, maar ook steeds meer in bestaande, wordt regenwater gescheiden van afvalwater. Vroeger werd meestal één gemengd riool aangelegd, voor zowel afvalwater als regenwater. Al dit water gaat gezamenlijk naar de waterzuivering. Het is eigenlijk zonde om het schone regenwater met het vuile afvalwater te vermengen. Bovendien levert dat problemen op bij zware buien. Het riool kan zo’n grote hoeveelheid water niet aan. Tegenwoordig wordt het regenwater gescheiden van het afvalwater. De riolering voert dan alleen maar afvalwater af en heeft dus geen last meer van zware buien. Het schone regenwater gaat via de straat, bermen, straatkolken en regenwaterbuizen rechtstreeks naar de sloot. Met de afronding van het werk in de Vervoornepolder deelt Vincent van den Berg dinsdagmiddag in de Bentlaken tegoedbonnen uit voor een gratis autowasbeurt bij het tankstation aan de Sportlaan. Voor de bewoners die daar geen gebruik van wil maken, kan de bon ook aan iets anders, bijvoorbeeld een doosje chocolade besteed worden.

Sporen in het landschap van 750 jaar waterschapsgeschiedenis (deel 1)

Toen ik op het idee kwam om de sporen van 750 jaar waterschapsgeschiedenis in het Land van Heusden en Altena op te zoeken, had ik verwacht dat het een kort lijstje zou worden. Maar stiekem valt er nog veel te ontdekken.

De Kerkewiel in Werkendam

Wat te denken van de Kerkcwiel in Werkendam, die in 1374 ontstond na een dijkdoorbraak? Het beeld van Jacoba van Beieren in de vesting Woerkum, als aanvoerder van de Kabeljauwen direct betrokkene bij de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Al dat oorlogsgeweld leidde tot verwaarlozing van de dijken, zo ontstond in 1421 de Sint Elisabethsvloed. Ga vooral kijken in het Biesbosch Museumeiland in Werkendam om die historie te ontdekken, je ziet er zelfs een Middeleeuwse duiker van voor 1421. In 1461 komt de Kornse dijk gereed, de dijk vanaf Werkendam naar Dussen die wordt aangelegd na de Sint-Elisabethsvloed. Hij doorsnijdt ook het landschap van rivierklei en zeeklei. 

De Kornse Buitenkade aan de Kornse dijk nabij Dussen

Verder in de tijd is daar de aanleg van de nieuwe dijk, de dijk waaraan de dorpen Nieuwendijk en Hank ontstaan. In die dijk bevindt zich de Vierbanse en de Hillegatse sluis uit 1699. In datzelfde jaar werd de Zandwijkse molen gebouwd en een jaar later de Uitwijkse molen. Ook de Vervoornemolen stamt uit die tijd. De Vervoornemolen maalde de Vervoornepolder droog, bij de drooglegging van die polder door de aanleg van de Schenkeldijk werd in een sluisje nog een gedenksteen gemetseld met het jaartal 1642, ook deze is te vinden in het Biesbosch Museumeiland. 

Hillegatsesluis in Hank uit 1699

Aan de stamtafel (2)

In het Werkendams straatnamenboek staat informatie over het sluisje bij de Vervoornestraat. Deze familie is verbonden met een aantal schouten, schepenen en dijkgraven eind 16e, begin 17e eeuw met de naam Vervoorne. De bekendste is Reinier Vervoorne, dijkgraaf van de Vervoornepolder die in 1552 werd bedijkt. Zijn naam werd uitgehouwen in de steen in het sluisje op de hoek Schenkeldijk/Krouwerskade met de tekst ‘Anno 1642 Reinier Vervoorne, Waersman in die er tyt’. (Bron Werkendams Straatnamenboek)

Aan de stamtafel in het Andries Visserhuis werd echter ook het verhaal verteld dat in de jaren vijftig iemand is verongelukt bij het sluisje. En Maan van Elzelingen meent zich vrijwel met zekerheid te herinneren dat er naast de eerste genoemde sluitsteen nog een tweede sluitsteen moet zijn geweest. Met deze informatie gaat de historie alleen maar meer leven. Uitgraven en het opnieuw blootleggen van de sluis is meer dan de moeite waard. Wordt vervolgd zullen we hopen!

Sluitsteen van de sluis in de Vervoornepolder en door Reynier Vervoorne, waersman geplaatst in 1613

De rol en de zelfstandige positie van de waterschappen staan ter discussie. Het is daarom de vraag of de waterschappen in de nabije toekomst hun taken voor een veilig Nederland kunnen blijven uitvoeren of dat zij op gaan in de provincies, de gemeenten of in een nieuwe bestuurslaag die de gemeenten en provincies gaat vervangen.

De 26 waterschappen willen hebben daarom een nieuwe site (www.waterbestendig.nl) gelanceerd om inzicht geven in hun taken en aan te geven waarom deze taken voor Nederland zo belangrijk zijn. Hun visie is dat alleen een organisatie die zich op deze taken kan focussen, optimaal kan bijdragen aan een veiliger Nederland.

www.waterbestendig.nl

Aan de stamtafel (1)

Aan de stamtafel in het Andries Visserhuis bij de Historische Vereniging is het sluisje in de Schenkeldijk/Krouwerskade de laatste weken bijna een vast gespreksonderwerp. PvdA raadslid Jan Methorst deed recent het voorstel om het sluisje weer uit te graven en bij historici gaat het hart dan vanzelf wat sneller kloppen.

Zaterdag 1 augustus kwam Jan van Oord ineens met een aantal foto’s van het sluisje op de proppen. En zoekend in eerdere publicaties kwam zo ineens een schat aan informatie tevoorschijn over het sluisje. Als eerste schreef Andries Visser in ‘Werkendam ontdekt verleden’ al over het sluisje. In het recent uitgegeven Biesboschboek van Wim van Wijk staat op pagina 346 de sluitsteen uit het sluisje die in de Biesboschmuseum ligt. “In 1552 gaf Anna van Egmond, de weduwe van Jan van Horne, Heer van Altena, toestemming om, ten zuiden van Werkendam in de gemeente De Werken, een nieuw stuk land in te polderen. Negentig jaar later, in 1642, is in de ka rond deze Vervoornepolder een uitwateringssluisje gebouwd. In de middelste steen van het gewelf, de sluitsteen, zijn het jaartal en de opdrachtgever – waersman (heemraad) Reynier Vervoorne – ingebeiteld. Met weinig gevoel voor historie is bij de ruilverkaveling van de Oostwaard, omstreeks 1970, het sluisje bedolven onder de verzwaarde dijk. Twintig jaar lager is de sluitsteen op verzoek van de Historische Vereniging van Werkendam opgegraven. De steen kreeg een plaats in het kantoor van Hoogheemraadschap Alm en Biesbosch. Toen dit in 2005 opging in waterschap Rivierenland, droeg het bestuur de steen over aan het Biesboschmuseum”. (Bron Het Biesboschboek)