Sporen in het landschap van 750 jaar waterschapsgeschiedenis (deel 1)

Toen ik op het idee kwam om de sporen van 750 jaar waterschapsgeschiedenis in het Land van Heusden en Altena op te zoeken, had ik verwacht dat het een kort lijstje zou worden. Maar stiekem valt er nog veel te ontdekken.

De Kerkewiel in Werkendam

Wat te denken van de Kerkcwiel in Werkendam, die in 1374 ontstond na een dijkdoorbraak? Het beeld van Jacoba van Beieren in de vesting Woerkum, als aanvoerder van de Kabeljauwen direct betrokkene bij de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Al dat oorlogsgeweld leidde tot verwaarlozing van de dijken, zo ontstond in 1421 de Sint Elisabethsvloed. Ga vooral kijken in het Biesbosch Museumeiland in Werkendam om die historie te ontdekken, je ziet er zelfs een Middeleeuwse duiker van voor 1421. In 1461 komt de Kornse dijk gereed, de dijk vanaf Werkendam naar Dussen die wordt aangelegd na de Sint-Elisabethsvloed. Hij doorsnijdt ook het landschap van rivierklei en zeeklei. 

De Kornse Buitenkade aan de Kornse dijk nabij Dussen

Verder in de tijd is daar de aanleg van de nieuwe dijk, de dijk waaraan de dorpen Nieuwendijk en Hank ontstaan. In die dijk bevindt zich de Vierbanse en de Hillegatse sluis uit 1699. In datzelfde jaar werd de Zandwijkse molen gebouwd en een jaar later de Uitwijkse molen. Ook de Vervoornemolen stamt uit die tijd. De Vervoornemolen maalde de Vervoornepolder droog, bij de drooglegging van die polder door de aanleg van de Schenkeldijk werd in een sluisje nog een gedenksteen gemetseld met het jaartal 1642, ook deze is te vinden in het Biesbosch Museumeiland. 

Hillegatsesluis in Hank uit 1699

Van Vervoornepolder naar Noordwaard polder

Nederland is nooit af en dat geldt ook voor het stukje Noordwaard. Waterschap Rivierenland werkt al sinds juli in het gebied aan 'verbeterpunten'. 

Aankondiging van werk in de Noordwaard

Het meeste onderhoudswerk zoals het vervangen van afrasteringen en hekken, snoeiwerk, het plaatsen van beschoeiingen en het dicht kitten van naden in de keerwand langs het Steurgat is inmiddels gereed. Deze winter voert aannemer Van der Plas uit Giessen het grotere werk uit aan op/afritten bij kades en aan halfverharding op de beheerspaden. De grond daarvoor is afkomstig uit de nieuwe waterberging die wordt gegraven aan de Dijkgraaf Den Dekkerweg in de Vervoornepolder bij Werkendam. Zo wordt de grond in de regio hergebruikt en dat is goed om te weten. 

Waterberging in de Vervoornepolder, achter de witte container is nog net de Vervoornemolen te zien

De aanvoer van de grond staat gepland tot aan de kerst. Na de jaarwisseling legt de aannemer met deze grond de op/afritten aan. Dan wordt ook de halfverharding op beheerspaden aangebracht. Oplevering is voorzien uiterlijk half maart, met het oog op groei- en broedseizoenen in de natuur. Alleen eventueel hoogwater kan nog roet in het eten gooien. Vorige winter stroomde de Noordwaard voor de eerste over, vijf jaar na de oplevering van de ontpolderde Noordwaard. 

Bord van ontpoldering van de Noordwaard (jaartal 2012?)

Geldgebrek bij waterschap Vervoornepolder

Al spittend in de archieven van de vroegere waterschappen stuitte ik op een brief van waterschap de Vervoornepolder aan de dienst Landbouwherstel in Roosendaal. De Vervoornepolder werd ingedijkt in 1552 en bemalen door de Vervoornemolen, maar in 1934 was een elektrische hulpaandrijving geplaatst, die tot 1944 dienst deed. Daarna werd de molen hersteld en draaide deze tot 1965. De polder dankt zijn naam aan de familie Vervoorne, een geslacht van schouten, schepenen en dijkgraven.  

De achtkantige poldermolen uit 1700 maalde de Vervoornepolder tot 1965 droog

De brief is gedateerd op 10 juli 1947, ruim twee jaar na het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog. Eerder heeft het waterschap op 28 november 1945 een nota ingediend van de geleden oorlogsschade voor een totaal bedrag van f 1622,80. Toch hebben ze in 1947 nog geen cent ontvangen. 

Op de steen staat Anno 1642 Reynier Vorvoorn Waersman in Die er tyt

Daar onze financiën van dien aard zijn, dat indien wij op korte termijn geen voorschot mochten ontvangen wij genoodzaakt zullen zijn een leening aan te gaan teneinde aan onze verplichtingen te kunnen voldoen. Daar onze polder slechts een oppervlakte heeft van 150 ha. zouden wij daar liever niet toe overgaan, temeer daar wij nog een restant lening hebben lopen voor de machine en de lasten die toch reeds hoog zijn nog meer te verzwaren.

De steen werd opgegraven in het sluisje bij de Schenkeldijk en ligt thans in het Biesboschmuseum

Uit de inmiddels ontvangen rekeningen voor het herstel blijkt ook nog eens dat deze hoger zijn dan geraamd. In plaats van de verwachtte f 310,- blijken de rekeningen te zijn opgelopen tot f 393,52. Het gaat om twee rekeningen van Kramer voor f 272,02 en die van De Waal voor ijzerwerk van f 121,60. Het waterschap kan de nota's echter niet betalen omdat ze geen geld heeft. Ze verzoekt dan beleefd, doch zeer dringend een voorschot over te maken.

Rondje Loevestein en Diefdijklinie

De Stichtse Rijnlanden maakte een route 'rondje Plofsluis'; op de foto te zien op de achtergrond.

De Waterschappen Rivierenland, Stichtse Rijnlanden en Amstel, Gooi en Vecht hebben samen met het Waterliniemuseum in Bunnik vier fietsroutes ontwikkeld. Zonder waterschappen zou er immers geen Waterlinie zijn. Waterschap Rivierenland koos voor de routes 'Rondje Loevestein' (34 kilometer) en de Diefdijklinie (58 km.). Op de route Rondje Loevestein passeren fietsers bezienswaardigheden zoals de Papsluis, waterberging in de polder Oude Doorn, de Vervoornemolen, gemaal aan de Poortweg bij Uitwijk, de vistrap in de Alm bij de Rabobank in Almkerk en meer. Ook in de Diefdijklinie route valt veel te ontdekken. De routes zijn te vinden in  https://routeplanner.fietsersbond.nl/

Sloop voor het geboortehuis van Piet Verwoert

Gisteravond reed ik over de Schans langs het geboortehuis van Piet Verwoert. Hij was geboren in 1932 en woonde tot voor kort samen met zijn vrouw in het huis aan de Schans.

Het geboortehuis van Piet Verwoerdt is al half gesloopt

Enkele maanden geleden is hij vanwege zijn hoge leeftijd verhuisd naar het dorp Werkendam en werd zijn huis verkocht aan Cornet, die daar een nieuwe woning wil bouwen.  De laatste jaren zijn al  heel wat woningen aan de Schans gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw.

Bouw van de betonnen bunkers vlak voor de Tweede Wereldoorlog nabij de Vervoornemolen

Piet had een ijzersterk geheugen en wist nog veel te vertellen uit de Tweede Wereldoorlog. Zo kon hij zich nog herinneren dat de bunkers werden gebouwd in de achtertuin van zijn ouderlijk huis. Wie wil weten wat Piet nog meer beleefde kan zijn verhaal terugluisteren via soundcloud.

Wat zou de dijkgraaf vinden van de waterberging in de Vervoornepolder?

Het aanleggen van de waterberging bij de Dijkgraaf den Dekkerweg is nu echt van start gegaan. Rijplaten, een schaftkeet en inmiddels al stevige hopen klei zijn te zien in de Vervoornepolder. Deze polder is de oudste polder bij Werkendam die na de Sint Elisabethsvloed van 1421 werd ingepolderd in 1552. 

Grondverzet voor de waterberging in de Vervoornepolder, de rij bomen op de achtergrond markeert de Dijkgraaf den Dekkerweg

De nieuwe waterberging ligt pal langs de Dijkgraaf den Dekkerweg. En dat riep bij mij ineens de vraag op wat deze dijkgraaf zou hebben gevonden van de aanleg van een waterberging in die oude polder. Dijkgraaf Den Dekker overleed in 1976 en zeker in die tijd was de taak van een waterschap om het water vooral zo snel mogelijk de polder uit te slaan. In de Vervoornepolder gebeurde dat uiteraard door de Vervoornemolen. Maar anno 2020 zijn de tijden veranderd en is waterberging, zelfs in oude polders geen vreemde eend meer in de bijt. 

Op de voorgrond is een bunker van de Nieuwe Hollandse Waterlinie te zien

Of wat zou Reynier Vorvoorn Waersman van de sluitsteen van 1642 van die waterberging hebben gevonden? Eigenlijk is het mooi om op het fietsbruggetje over de Dijkgraaf den Dekkerweg te staan en in één oogopslag zoveel waterschapsgeschiedenis af te kunnen lezen aan het landschap. De Vervoornepolder met zijn molen, restanten van het riviertje De Werken, Fort Bakkerskil en de bunkers als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de schotbalkenloods voor de coupure in de Schenkeldijk, de Dijkgraaf den Dekkerweg zelf. En dan nu het graven van de nieuwe waterberging. Mooi om te zien dat Nederland nooit af is, maar dat we eeuwig bezig blijven om ons landschap te vorm te geven. Het zou nog mooier zijn als bij de nieuwe waterberging straks ook een wandelpad wordt aangelegd, het ommetje Werkendam over het fietsbruggetje is al een populaire route, maar zou zo nog mooier kunnen worden. 

Nationale Molendag

Bij de Zuid-Hollandse molen wapperde de vlag van de Molenstichting

Tijdens de Nationale Molendag bezocht ik twee molens in de regio. De Zuid-Hollandse molen van molenaar Johan Straver en de Uitwijkse molen met molenaar Erick van den Hoek. Johan Straver gaf me een mooi overzicht van de zeven molens van de Zevenbansche Boezem, compleet met alle zeven bannen in het gebied. Twee van de molens zijn nog intact; op de plaats van de oud-Uppelse molen staat nu het oud gemaaltje. De voormalige Nieuwe Banse molen stond ooit langs het Liniepad, de fundering is nog deels zichtbaar in het landschap. Met het markeren van de contouren die oude molen zou de herinnering aan die tijd nog meer tot zijn recht komen. 

Molenaar Dirk Ruiter uit Dussen kwam met zijn oldtimer naar de Vervoornemolen

Dag 134: Monumentendag

In het land van Heusden en Altena staat Open Monumentendag op zaterdag 8 september in het teken van het Jaar van de molens. In de regio staan tien molens; waarbij vooral de diversiteit van molentypes in een klein gebied uniek is.
Inmiddels is er een eerste overleg geweest tussen het Cultuur-Historisch platform en de molenaars in de regio over de invulling van Open Monumentendag. De aandacht voor de molens zal niet beperkt blijven tot zaterdag 8 september, maar ook in de week voorafgaand zijn er enkele activiteiten zoals een lezing en kinderactiviteiten op woensdagmiddag. In de Witte Molen is een expositie van oude schoolplaten, in de Veense molen de Hoop is een molenmarathon, in de Vervoornemolen is een tentoonstelling over verdwenen molen en diverse molengereedschappen. In korenmolen Nooit Gedacht worden molenkoekjes gebakken.